Ξανά για τον Κύριλλο Λούκαρι
Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ
Το βιβλίο «Οικουμενικό Πατριαρχείο και Ευρωπαϊκή Πολιτική 1620-1638» του διακεκριμένου Γερμανού ιστορικού και βαλκανιολόγου Gunnar Hering, σε μετάφραση του Δημοσθένη Κούρτοβικ, είναι κορυφαία ιστορική μελέτη που εκδόθηκε από το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης το 1992, και αποτελεί σημαντικό βιβλιογραφικό τεκμήριο για την προσωπικότητα του Κυρίλλου Λουκάρεως. Το έργο εξετάζει τη θυελλώδη περίοδο της πατριαρχίας του μαρτυρικού Πατριάρχη, ο οποίος ανέβηκε στον οικουμενικό θρόνο το 1620 και θανατώθηκε από τους Οθωμανούς το 1638. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το Οικουμενικό Πατριαρχείο μετατράπηκε σε πεδίο έντονης διπλωματικής και θρησκευτικής σύγκρουσης ανάμεσα στις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις της εποχής. Από τους κύριους άξονες του βιβλίου αναφέρω τους εξής: α) Την προσπάθεια της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, μέσω του μοναχικού τάγματος των Ιησουιτών να προσηλυτίσει την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία, έχοντας τη βοήθεια της Γαλλίας και της Αυστρίας, προσδοκώντας την ένωση των δύο Εκκλησιών υπό τον Πάπα, και β) την αναχαίτηση του παραπάνω κινδύνου, την οποία προσπάθησε να πετύχει ο Κύριλλος Λούκαρις μέσω της συμμαχίας με τις προτεσταντικές δυνάμεις της Ευρώπης, την Αγγλία και την Ολλανδία. Γι’ αυτό το γεγονός, στο βιβλίο γίνεται εκτεταμένη ανάλυση στις θεολογικές προσεγγίσεις με Καλβινιστές θεολόγους που, τελικά, οδήγησαν στην σύνταξη της γνωστής «Ομολογίας» - επικράτησε να χαρακτηρίζεται και «Λουκάρεια Ομολογία».
Το έργο είναι σημαντικό όχι μόνο για τις παραπάνω προσεγγίσεις αλλά και για το λόγο ότι ο συγγραφέας με εμβριθές ιστορικό κριτήριο, ξετυλίγει το δίκτυο των διπλωματών που κατέκλυσαν την Υψηλή Πύλη την επίμαχη περίοδο της πατριαρχίας του Λουκάρεως, με τους ευρωπαίους πρεσβευτές να χρησιμοποιούν ποικίλους τρόπους, όπως δωροδοκίες προς τους Οθωμανούς αξιωματούχους για να ανεβοκατεβάζουν τον Λούκαρι στον θρόνο. Αξίζει να σημειωθεί ότι, καθαιρέθηκε και αποκαταστάθηκε συνολικά πέντε φορές.
Πέραν όλων τούτων, εκείνο που, επίσης, αναδεικνύει το βιβλίο του Hering είναι οι άοκνες προσπάθειες του Λουκάρεως για να μορφώσει το υπόδουλο Γένος. Αυτή ενισχύθηκε με την ίδρυση του πρώτου ελληνικού τυπογραφείου στην Κωνσταντινούπολη (1627) και τη χρηματοδότηση της μετάφρασης της Καινής Διαθήκης στη δημοτική γλώσσα από τον Μάξιμο Καλλιουπολίτη -γνωρίζουμε μόνο το έτος θανάτου του, το 1633- λογίου ιερομονάχου και στενό συνεργάτη του Λουκάρεως.
Ο Hering βασίστηκε σε πλούσιο αρχειακό υλικό (Βατικανό, Αγγλία, Ολλανδία, Αυστρία) για να αποδείξει ότι η θητεία του Λούκαρεως δεν ήταν απλώς ένα εσωτερικό εκκλησιαστικό ζήτημα, αλλά ένα κεντρικό κομμάτι της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής του 17ου αιώνα.
Κλείνει με τη γενική εικόνα του Λουκάρεως γράφοντας τα εξής: «Ανάμεσα στο 1620 και το 1638, οι αντίπαλοι του καλβινιστή πατριάρχη Κύριλλου Α΄ Λούκαρι κατόρθωσαν πέντε φορές να τον καθαιρέσουν, αλλά, εκτός από τον Κύριλλο Β΄ Κονταρή, κανένας αντιλουκαρικός ιεράρχης δεν μπόρεσε να εδραιώσει τη θέση του απέναντι του. Για δεκαοχτώ χρόνια ο Λούκαρις επέσυρε πάνω του, όσο κανένας άλλος ορθόδοξος αξιωματούχος, την προσοχή του καθολικού και του προτεσταντικού κόσμου και προκάλεσε σφοδρές διαμάχες μέσα στους κόλπους της εκκλησίας του. Κάτω από την επιρροή του, οι σχέσεις του οικουμενικού πατριαρχείου με τις ευρωπαϊκές δυνάμεις άλλαξαν συθέμελα. Το πατριαρχείο έγινε παράγοντας της ευρωπαϊκής πολιτικής, οι πολιτικές διαστάσεις των επίμαχων θρησκευτικών προβλημάτων –της στάσης της ορθοδοξίας απέναντι στην ένωση με τη Ρώμη και τον προτεσταντισμό- φάνηκαν για πρώτη φορά ανάγλυφα. Λόγω της περίοπτης θέσης του Λούκαρι, η πορεία της ανάλυσης, που αποσκοπούσε να διευκρινίσει τις προϋποθέσεις, τις μορφές και τις συνέπειες αυτής της αλληλουχίας πολιτικών και θρησκευτικών ζητημάτων και να διακρίνει τις φάσεις της εξέλιξης, εστιάστηκε κυρίως στη δική του δράση» (σ. 375).
Στις επόμενες σελίδες (375-392) του βιβλίου του ο Hering διατυπώνει τρία ερωτήματα, στα οποία και απαντά με πειστικό τρόπο. Καταγράφω τα ερωτήματα: «Τι ήθελε ο Λούκαρις; Ποια μέσα διάλεξε για να πετύχει τους σκοπούς του και ποιες επιπτώσεις είχαν οι αποφάσεις του; Σε ποια σημεία πέτυχε;» (σ. 375).
Στην πολυτάραχη θητεία του Λουκάρεως στον οικουμενικό θρόνο, βέβαιο είναι αυτό που επισημαίνει και ο Gerhard Podskalsky στο βιβλίο του «Η Ελληνική θεολογία επί Τουρκοκρατίας 1453-1821: Η Ορθοδοξία στη σφαίρα επιρροής των Δυτικών Δογμάτων μετά τη Μεταρρύθμιση», σε μετάφραση του παπα-Γιώργη Μεταλληνού, κι αυτό έκδοση του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, το 2005, το οποίο αποτελεί πλήρη καταγραφή της πνευματικής και θεολογικής πορείας του Ελληνισμού κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Για τον Λούκαρι, γράφει ο Podskalsky: «Ως τον βίαιο θάνατο του πατριάρχη (1638), τίποτε δεν έμελλε να αλλάξει στο πεδίο της θεολογίας και της εκκλησιαστικής πολιτικής, αφού η καθαυτό θεολογική αντιπαράθεση με την Ομολογία του και με τον καλβινισμό εν γένει άρχισε μόλις επί των διαδόχων του» (σ. 230).
ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: SearchCulture
Δύο ενδιαφέροντα άρθρα:
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου