Μελέτιος Πηγάς (1549-1601)

Γράφει ο ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

«Η μόνη δυνατή προσωπικότητα, που θα μπορούσε ν’ αντιμετωπίση αποτελεσματικά τις κρίσιμες εσωτερικές και εξωτερικές περιστάσεις της ορθοδοξίας , να δώση πνοή και ν’ αναζωογονήσει την πενυματική της ζωής, είναι ο μεγάλος για την ταπεινοφροσύνη, για την μόρφωση και για το κύρος του Μελέτιος Πηγάς (1549-1601) από τον Χάνδακα ή Μεγάλο Κάστρο της Κρήτης». Αυτά γράφει ο Απόστολος Ε. Βακαλόπουλος, στον τρίτο τόμο της Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού.

Ο Μελέτιος Πηγάς υπήρξε μία ήταν μία από τις σπουδαιότερες και πιο επιφανείς εκκλησιαστικές και πνευματικές προσωπικότητες του 16ου αιώνα. Ο σύντομος βίος του -πέθανε 52 χρονών ύστερα συνεχείς περιοδείες λόγω των καθηκόντων του στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας- είναι γεμάτος από δράση, εκκλησιαστική, εθνική, κοινωνική, ποιμαντική, εκπαιδευτική. Δίκαια χαρακτηρίστηκε ως «ο μετά το Σχίσμα νέος Φώτιος».

Σύντομα καταγράφω τη δράση της σπάνιας αυτής πολυσχιδούς προσωπικότητας:

• Γεννήθηκε στον Χάνδακα (σημερινό Ηράκλειο) της Κρήτης. Έμαθα τα πρώτα γράμματα στην πατρίδα του και στη συνέχεια μετέβη στην Πάδοβα για σπουδές στη φιλοσοφία, τη ρητορική και την ιατρική. Σημειωτέον ότι το Πανεπιστήμιο της Πάδοβας κατά τον 16 αιώνα αποτελούσε ένα από τα πιο σπουδαία κέντρα σπουδών ελεύθερης σκέψης.
• Μετά την επιστροφή του στην Κρήτη, εκάρη μοναχός στην ιστορική Μονη Αγκαράθου, η οποία αποτελούσε σπουδαίο πνευματικό κέντρο της εποχής.
• Ως Πατριάρχης Αλεξανδρείας αγωνίστηκε για την πνευματική ανόρθωση του ποιμνίου του, τη διοικητική αναδιοργάνωση και τη στήριξη των ορθοδόξων σε μια περίοδο έντονων πιέσεων.
• Υπήρξε σθεναρός υπέρμαχος της Ορθοδοξίας απέναντι στην επεκτατική εκκλησιαστική πολιτική της Ρωμαϊοκαθολικής Εκκλησίας και της Ουνίας μέσω τον μισσιοναρίων στην Ανατολική Ευρώπη.
• Αναγνωρίζεται ως ένας από τους πρωτοπόρους του δημώδους κηρύγματος. Στις διασωθείσες ομιλίες του χρησιμοποιούσε απλή, κατανοητή γλώσσα για να γίνεται αντιληπτός από τον απλό λαό, συνδυάζοντας την ουμανιστική του παιδεία με την ορθόδοξη παράδοση.
• Από το 1597 έως το 1598 διατέλεσε Τοποτηρητής του Οικουμενικού Θρόνου, διατηρώντας παράλληλα το αξίωμα του Πατριάρχη Αλεξανδρείας. Μετά τον θάνατο του Οικουμενικού Πατριάρχη Ιερεμία Β του Τρανού (1595), η Μητέρα Εκκλησία βρέθηκε σε δεινή οικονομική και διοικητική κρίση. Αν και στον Πηγά προτάθηκε να αναλάβει τον θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως, αυτός αρνήθηκε αναλαμβάνοντας καθήκοντα Τοποτηρητή για να αποκαταστήσει την τάξη.
• Ανακηρύχθηκε άγιος από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας το 2002. Η μνήμη του τιμάται στις 13 Σεπτεμβρίου.

Το συγγραφικό έργο του είναι εξαιρετικά πλούσιο, πολυσχιδές και με πολλές επιδράσεις σε λόγιους της εποχής του, όπως ο Μάξιμος Μαργούνιος (1549 – 1602). Ταξινομείται σε αρκετές κατηγορίες: αντιρρητικό, δογματικό, ποιμαντικό, ομιλητικό, επιστολογραφία κ.ά. Πλήρη κατάλογο των έργων του, ο αναγνώστης μπορεί να δει στην ωραία διδακτορική διατριβή της Βασιλικής Τζιώγα, Μελέτιος Πηγάς (1550-1601) Πατριάρχης Αλεξανδρείας: Βίος - Δράση – Εργογραφία, Θεολογική Σχολή ΕΚΠΑ, Αθήνα 2009, σσ. 429-571· [εδώ: https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/24623].

Στέκομαι ιδιαίτερα στην αλληλογραφία του, η οποία είναι ανεκτίμητη ιστορική πηγή για την πνευματική κατάσταση του Ελληνισμού και της Ανατολικής Ευρώπης στα τέλη του 16ου αιώνα. Διασώζονται περισσότερες από 300 επιστολές του, τις οποίες αντάλλασσε με σημαντικές προσωπικότητες, όπως ο Γαβριήλ Σεβήρος, μητροπολίτης Φιλαδελφείας (1541–1616) και ο Μάξιμος Μαργούνιος, επίσκοπος Κυθήρων. Η αξία τους έγκειται στο γεγονός ότι με αυτές καθοδηγούσε τους Ορθοδόξους της Πολωνίας και της Ρωσίας, ενάντια στην πίεση που τους ασκούσαν οι μισσιονάροι για προσχώρησή τους στην Ουνία.

Η κοίμηση αγίου Μελετίου του Πηγά, Πατριάρχου Αλεξανδρείας, τοιχογραφία από τον Ιερό Ναό του, στην Ενορία Αγίου Θωμά. ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ: Ιερά Μητρόπολις Γορτύνης και Αρκαδίας