Μάξιμος ο Γραικός, ο πρώτος φωτιστής των Ρώσων

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑ

Το βιβλίο «Μάξιμος ο Γραικός. Ο πρώτος φωτιστής των Ρώσων» [Εν Αθήναις 1951], του εκ Λέσβου Ακαδημαϊκού Γρηγορίου Παπαμιχαήλ αποτελεί την πρώτη εκτενή, εμπεριστατωμένη και συστηματική βιογραφία για τον Άγιο Μάξιμο τον Γραικό, ύστερα από πολυετή έρευνα των ιστορικών πηγών από τον συγγραφέα. Αποτελείται  από 654 σελίδες και χωρίζεται σε δύο βασικά μέρη: στις πρώτες 509 σελίδες γίνεται λεπτομερής αναφορά στην ταραχώδη - περιπετειώδη ζωή και δράση του Αγίου Μαξίμου και στις επόμενες περιλαμβάνονται υποσημειώσεις, ρωσική και διεθνή βιβλιογραφία, καθώς και ευρετήριο ονομάτων - τόπων· σημαντικό και το παράρτημα δύο σελίδων με δύο αυτόγραφα του Αγίου Μαξίμου, όπως και η παρακάτω εικόνα του κορυφαίου φωτιστή των Ρώσων.

Ο Παπαμιχαήλ κατάφερε να ενώσει όλα τα στοιχεία του βίου του Αγίου Μαξίμου (Άρτα 1470 – Λαύρα Τρόιτσε Σεργκιέβα) αποδεικνύοντας ότι ο νεαρός Μιχαήλ Τριβώλης, από την γενέτειρά του, τις σπουδές του στην Ιταλία, τη δράση του στο Άγιον Όρος και μετέπειτα στην Ρωσία, είναι ακριβώς το ίδιο πρόσωπο.

Το συγκεκριμένο έργο του Παπαμιχαήλ παραμένει μνημειώδες και σημείο αναφοράς. Για δεκαετίες καλύπτει ένα τεράστιο κενό για την προσωπικότητα του Αγίου Μαξίμου, ο οποίος δικαίως χαρακτηρίστηκε «φωτιστής των Ρώσων».

Ποιος ήταν ο Γρηγόριος Παπαμιχαήλ

Στη διαδρομή των 180 χρόνων μέχρι σήμερα ιστορίας της, η πανεπιστημιακή Θεολογία στην Ελλάδα αναμετρήθηκε με δύσκολες πολιτικές και κοινωνικές περιόδους. Ωστόσο, είναι γεγονός, ότι στελεχώθηκε με προσωπικότητες καθηγητών και ακαδημαϊκών που, πράγματι, με τη δράση και το συγγραφικό έργο τους τίμησαν την ακαδημαϊκή τους ιδιότητα και έγιναν ευρύτατα γνωστοί τόσο στον θεολογικό όσο και στον ευρύτερο πνευματικό χώρο. Τα ονόματα, βέβαια, στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα είναι λίγα. Ενδεικτικά αναφέρω τους Χρυσόστομο Παπαδόπουλο, Αρχιεπίσκοπο Αθηνών, Αμίλκα Αλιβιζάτο, Γεώργιο Σωτηρίου και Γρηγόριο Παπαμιχαήλ.

Στο συγγραφικό έργο του Παπαμιχαήλ ο αναγνώστης με γεγυμνασμένα θεολογικά και ιστορικά κριτήρια, όταν το διαβάσει, θα διαπιστώσει πως, μέσα στην πολύμορφη ιστορική όδευση διακοσίων χρόνων από την Επανάσταση του ΄21 έως σήμερα, θεολογία και εκκλησία κράτησαν ζωντανό το όραμά τους και μας έδωσαν μια ουσιαστική πρόταση ζωής. Δύο έργα του, τα πιο βασικά της σε εύρος εργογραφίας του, το ένα για τον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά, Αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης, εμβληματική μορφή του Ησυχασμού κατά τον 14ο αιώνα, και το άλλο για τον Άγιο Μάξιμο τον Γραικό, φωτιστή των Ρώσων κατά τον 15ο αιώνα, δείχνουν τον τρόπο για το πως θεολογία και εκκλησία, στην περίοδο που έζησε ο Παπαμιχαήλ, βρέθηκαν σε σταυροδρόμι. Εξηγώ τι εννοώ εδώ με τη λέξη σταυροδρόμι: στα πρώτα εβδομήντα χρόνια του 20ού αιώνα θεολογία και εκκλησία, ευρισκόμενες ανάμεσα σε συμπληγάδες πέτρες πολιτικών, οικονομικών, εθνικών και κοινωνικών εξελίξεων (Εθνικός Διχασμός, Μικρασιατική Καταστροφή, δύο δικτατορίες και με την πνευματική ζωή συνεχώς να βρίσκεται σε πολλές αλλαγές - ενδεικτικά αναφέρω τη λογοτεχνική και εικαστική γενιά του ΄30), θεολογία και εκκλησία, λοιπόν, αντιμετώπισαν πολλές προκλήσεις και ευκαιρίες για ανανέωση. Αυτό το σταυροδρόμι αφορά, κυρίως, διάφορες πτυχές τους όπως, η σχέση με την παράδοση, η αντιμετώπιση σύγχρονων προβλημάτων, η αναζήτηση νέων τρόπων θεολογικής και εκκλησιαστικής έκφρασης. Είναι μια περίοδος μεταβατική όπου ο Παπαμιχαήλ, στην κυριολεξία, ήταν πρωτοπόρος στον αγώνα αποτίμησης του θεολογικού παρελθόντος, προετοιμασίας του μέλλοντος και αναζήτησης νέων κατευθύνσεων. Το έργα του λόγου χάριν «Σοσιαλισμός και Χριστιανισμός» (Αλεξάνδρεια 1910), «Η καύσις των νεκρών» (Αλεξάνδρεια 1912), «Εκκλησία και Θέατρον» (Αλεξάνδρεια 1916), «Ο Pasteur και η αυτόματος γένεσις της ζωής» (Αθήνα 1920), «Ο Pascal ως απολογητής του Χριστιανισμού» (Αθήνα 1925), «Μαθηματική απόδειξις περί της υπάρξεως του Θεού» (Αθήνα 1931), είναι αψευδείς μαρτυρίες για το πώς ο Παπαμιχαήλ ανταποκρίθηκε στις νέες προσκλήσεις της θεολογίας έναντι της επιστήμης, της τεχνολογικής προόδου και των νέων ιδεολογιών. Ανεξάρτητα αν συμφωνεί κανείς με τις απόψεις που εκφράζει στα παραπάνω έργα του, γεγονός είναι ότι η θεολογική, φιλοσοφική, ιστορική, επιστημονική κατάρτιση, η ευρύτητα των ενδιαφερόντων του, η οξύνοια και ο αυστηρά συστηματικός του λόγος, προκαλεί ακόμη και σήμερα τον θαυμασμό για την κυρίαρχη επιβολή του στον τότε ακαδημαϊκό χώρο.

Ολίγα βιογραφικά στοιχεία θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε καλύτερα ετούτη την προσφορά. Ο Παπαμιχαήλ γεννήθηκε στο Ίππειος, στα 1875. Είναι η χρονιά που την κυβέρνηση της πατρίδας μας αναλάμβανε ο Χαρίλαος Τρικούπης, προσωπικότητα που κυριάρχησε στην πολιτική ζωή στις επόμενες δεκαετίες. Επίσης, είναι η χρονιά που το λεγόμενο Ανατολικό Ζήτημα για μια τριετία, μέχρι το 1878 επιτάχυνε με γρήγορο ρυθμό τις πολιτικές εξελίξεις στα Βαλκάνια. Θα μου πει κάποιος τι σχέση έχουν αυτά με τον Παπαμιχαήλ. Εξηγούμαι. Για να βιογραφήσει κανείς μια σημαντική προσωπικότητα απαραίτητη είναι και η γνώση των πολιτικών και κοινωνικών συνθηκών, το περιρρέον περιβάλλον που γεννιέται και ζει. Η βιογραφία είναι κοινωνική επιστήμη, οπότε, για να έχει κανείς ολόπλευρη θεώρηση της προσωπικότητας που βιογραφεί, οφείλει να λάβει σοβαρά υπ’ όψιν και τα παραπάνω ιστορικά δεδομένα· ιδιαίτερα όταν βιογραφεί θεολογικά και εκκλησιαστικά πρόσωπα. Κι αυτό γιατί στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα που γεννιέται ο Παπαμιχαήλ οι εκκλησιαστικές, ιστορικές και πολιτικές συνθήκες εξαρτήθηκαν άμεσα από προηγούμενη περίοδο, την αμέσως μετά την Επανάσταση του ΄21. Η περίοδος μετά την Επανάσταση βρήκε το Νέο Ελληνισμό αδύνατο και απροετοίμαστο στην υπό διαμόρφωση νέα πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα. Η εμπόλεμη κατάσταση, οι πληθυσμιακές ανακατατάξεις, καθώς επίσης οι κοινωνικές, πολιτικές και εκκλησιαστικές αλλαγές (νόμοι, εθνοσυνελεύσεις, σχισματική αποκοπή της Ελλαδικής Εκκλησίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και ανακήρυξη του Αυτοκεφάλου), δημιούργησαν νέες «νοοτροπικές διαφοροποιήσεις», οι οποίες κυρίως αφορούσαν το ζήτημα της εθνικής συνείδησης του Ελληνισμού. Αν κανείς μελετήσει το έργο του Χρυσόστομου Παπαδόπουλου, «Η Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως και η Μεγάλη Επανάστασις του 1821» [Αθήνα 1950], το οποίο επιμελήθηκε ο Γρηγόριος Παπαμιχαήλ, θα διαπιστώσει το εμβριθές βλέμμα του στην καταγραφή και αποτίμηση των παραπάνω ιστορικών γεγονότων.

Ο Παπαμιχαήλ φοίτησε στη φημισμένη Θεολογική Σχολή του Σταυρού στα Ιεροσόλυμα· φοίτησε, επίσης, στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης και στη Θεολογική Σχολή της Αγίας Πετρούπολης. Οι παραπάνω θεολογικές σχολές υπήρξαν κορυφαία εκπαιδευτήρια για όποιον επιθυμούσε να ακολουθήσει θεολογική και ιερατική καριέρα. Στην Αγία Πετρούπολη αποφοίτησε με το τίτλο του Μαγίστρου, συγγράφοντας επιστημονική διατριβή για τον Άγιο Γρηγόριο Παλαμά, ξεχασμένη τότε στα θεολογικά γράμματα εκκλησιαστική προσωπικότητα. Ο Παπαμιχαήλ είναι ο πρώτος που άνοιξε το δρόμο στις παλαμικές σπουδές, οι οποίες γιγαντώθηκαν μετά το 1960 στη Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης. Ως διδάσκαλος της θεολογίας δίδαξε στην ελληνική κοινότητα της Σόφιας και κατόπιν στα Ιεροσόλυμα και στην Αλεξάνδρεια, όπου ίδρυσε και διηύθυνε δύο κορυφαία θεολογικά περιοδικά, τον «Εκκλησιαστικό Φάρο» και τον «Πάνταινο», δημοσιεύοντας παράλληλα άρθρα του και στο περιοδικό «Νέα Σιών» του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων. Ο Παπαμιχαήλ ήταν ο πρώτος διευθυντής του περιοδικού «Θεολογία» της Εκκλησίας της Ελλάδος, αλλά και διευθυντής των περιοδικών «Εκκλησία», «Εκκλησιαστικός Κήρυξ» και «Καινή Διδαχή».

Στενός συνεργάτης και φίλος του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χρυσοστόμου, και δυό τους ήσαν καθηγητές στη Θεολογική Σχολή Αθηνών. Για μια τριετία διηύθυνε και τη γνωστή μέχρι σήμερα Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή. Κορυφαίες διακρίσεις του, η Πρυτανεία του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και η Προεδρεία του στην Ακαδημία Αθηνών. Ο θάνατος τον βρήκε στην Αθήνα, στα 1956, σε ηλικία 81 ετών. Στο σύνολό του το συγγραφικό έργο του αριθμεί πάνω από 100 μελέτες, άρθρα και βιβλιοκρισίες. Ευχής έργο είναι κάποια στιγμή να συγκεντρωθεί και να εκδοθούν τα Άπαντά του, με επιστημονική επιμέλεια. Έχω κάνει την πρόταση πριν κάποια χρόνια προς τη Μητρόπολη Μυτιλήνης. Όμως, για να γίνει χρειάζεται επιτροπή θεολόγων – φιλολόγων - ιστορικών, που να έχει σχέση με την έρευνα και να έχει τα επιστημονικά κότσια να φέρει εις πέρας ένα τέτοιο δύσκολο έργο. Ωστόσο, δύο από τα έργα του, εν ευθέτω χρόνο, θα επανεκδοθούν. Την επιμέλειά τους έχει αναλάβει ο γράφων, μαζί με συνάδελφο της Θεολογικής Σχολή Αθηνών, τον κ. Σταύρο Γιαγκάζογλου.

Νεότερα βιβλιογραφικά τεκμήρια για τον Άγιο Μάξιμο τον Γραικό:

• Σημαντική η βιβλιοκρισία του Κωνσταντίνου Άμαντου
• Ο Άγιος Μάξιμος ο Γραικός και οι Ιουδαΐζοντες. Το ιστορικό υπόβαθρο της διορθώσεως του Υπομνηματισμένου Ψαλτήρα
• Βίος Αγίου Μαξίμου του Γραικού
• Εργασίες Διεθνούς Επιστημονικής Ημερίδας: «Ο Άγιος Μάξιμος ο Γραικός – Από το Άγιον Όρος στην Ρωσία (1518-2018)»
• ΜΑΞΙΜΟΣ Ο ΓΡΑΙΚΟΣ. Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο (Άρτα 28-30 Οκτωβρίου 1988). Επιμέλεια Αθανάσιος Χαρ. Κουρταλίδης. Ιερά Μητρόπολις Άρτης 2017.